ĐỘ MẠNH CỦA HỢP ÂM
Trong phần chỉ dẫn đàn guitar, tôi có đề cập đến ý niệm "độ mạnh" của hợp âm. Nếu bạn không nắm vững những khái niệm nhạc lý được trình bày sau đây, xin mời bạn tham khảo bài "Cách chọn hợp âm cho một bản nhạc".
Nói một cách tổng quát, ta cần để ý những điều như sau:
· Ta có thể cảm nhận độ mạnh của một hợp âm khi ta chơi hợp âm đó lên trong một âm giai nào đó. Nếu dùng hợp âm "mạnh", ta sẽ thấy bài hát như vươn lên, khiến nó có phần vui hơn, linh động, mạnh mẽ và "hướng ngoại" hơn. Ngược lại khi ta dùng hợp âm "yếu", bài hát như trùng xuống, khiến nó buồn hơn, tình cảm, nhẹ nhàng và "hướng nội" hơn.
· Mỗi hợp âm có độ mạnh riêng, và độ mạnh này tùy thuộc vào sự liên hệ của hợp âm đó đối với chủ âm (tonal hoặc key note) của âm giai. Ví dụ, trong âm giai C trưởng (C major), ta có nhũng hợp âm căn bản như sau:
I = C
IIm = Dm
IIIm = Em
IV = F
V = G
VIm = Am
VII = Bdim hay G7
Xếp hạng theo độ mạnh thì ta có từ yếu nhất lên mạnh nhất:
IIIm < VIm < IIm < V < I < IV
nghĩa là, trong ví dụ âm giai C trưởng:
Em < Am < Dm < G hay G7 < C < F
Tương tự, trong âm giai thứ (chẳng hạn A thứ) ta sẽ có những hợp âm căn bản:
Im = Am
II = Bm hay G7
III = C
IVm = Dm
Vm = Em hay E, E7
VI = F
VII= G
Ta có thể xếp hạng như sau theo độ mạnh:
Vm < Im < IVm < VII < III < VI
hay, nói một cách khác trong âm giai A thứ:
Em (hay E, E7) < Am < Dm < G hay G7 < C < F
· Hợp âm trưởng thường tương đối "mạnh" hơn hợp âm thứ. Có thể nói hợp âm trưởng có tính chất "dương" (yang), còn hợp âm thứ có tính chất "âm" (yin).
· Trong một âm giai, những hợp âm thông dụng nhất là những hợp âm I (tức hợp âm gốc), V và IV.
· Trong âm giai trưởng, cả ba hợp âm thông dụng này đều là hợp âm trưởng, cho nên âm giai trưởng gây cảm giác mạnh, vui, linh động, hướng ngoại.
· Trong âm giai thứ, cả ba hợp âm thông dụng này đều là hợp âm thứ, cho nên âm giai thứ gây cảm giác nhẹ nhàng, buồn bã, trầm lặng, hướng nội.
Những điều tôi vừa trình bày chỉ có giá trị chung chung mà thôi. Dĩ nhiên âm nhạc, cũng giống mọi ngành nghệ thuật khác, đầy rẫy những ngoại lệ.
DÙNG ÂM GIAI THỨ
Xem như trên thì âm giai thứ rất thích hợp với những ca khúc nhẹ nhàng, buồn bã, trầm lặng, hướng nội. Do cá tính hướng nội đó, ta có thêm một số đặc tính phụ như: truyền cảm, tâm sự, than vãn, đau đớn, chịu đựng, nhung nhớ, gần gụi, u ám, tuyệt vọng, chia buồn, sầu thảm, chia lìa, lạnh lẽo, v.v...
Đấy là một điều ta có thể nhận thấy rất thông thường trong tân nhạc Việt Nam. Tôi xin đưa một vài ví dụ những bản nhạc buồn trong âm giai thứ để bạn chiêm nghiệm:
· Hồn Tử Sĩ
· Tôi Ðưa Em Sang Sông (Y Vũ - Nhật Ngân): “Tôi đưa em sang sông chiều mưa mưa rơi âm thầm...”
· Ðêm Ðông (Nguyễn Văn Thương – Kim Minh): “Chiều chưa đi màn đêm rơi xuống...”
· Nửa Hồn Thương Ðau (Phạm Ðình Chương): “Nhắm mắt, cho tôi tìm một thoáng hương xưa...”
· Tuổi Ðá Buồn (Trịnh Công Sơn): “Trời còn làm mưa, mưa rơi mênh mang, từng ngón tay buồn, em mang em mang...”
· Muà Thu Chết (Phạm Duy): “Ta ngắt đi một cụm hoa thạch thảo...”
Nhưng nói như thế có nghĩa chăng tất cả ca khúc trong âm giai thứ đều buồn bã cả? Không hẳn như thế. Bằng chứng là có những bản hùng ca hay hành khúc được viết rất thành công trong âm giai thứ, thế nhưng đây thường là đặc tính trầm hùng, tuy hùng tráng nhưng là thoát ra từ nội tâm, chứ không phải hùng hổ, lộ liễu và phô trương. Một vài ví dụ:
· Tôi Ði Từ Ải Nam Quan (Phạm Duy, Trường Ca Con Ðường Cái Quan): “Tôi đi từ Ải Nam Quan sau vài ngàn năm lẻ...”
· Dạ Hành (Phạm Duy): “Người đi trong đêm tối trong đêm thâu, trong đêm vắng trong đêm sâu...”
· Cho Ðồng Bào Tôi (Nguyễn Ðức Quang): “Cho đồng bào tôi ở khắp bốn phương trời, Hát những bài ca tôi đòi đã mòn hơi,...”
· Hồn Vọng Phu 1 (Lê Thương): “Lệnh vua hành quân trống kêu dồn, quan với quân lên đường, đoàn ngựa xe cuối cùng,...”
· Tuổi Trẻ Chúng Tôi (một bài hát Du Ca): “Tuổi trẻ chúng tôi đã bao nhiêu năm lần lượt đi lên giàn lửa thiêu...”
· Tiếng Goi Phố Phường (Phan Văn Hưng – Ðinh Tuấn)
Thế còn bài vui thì sao, có khi nào được viết trong âm giai thứ hay không? Điều này khá hiếm, moi óc mãi tôi mới nghĩ ra được một vài bản:
· Lòng Mẹ (Y Vân): “Lòng mẹ bao la như biển Thái Bình dạt dào, tình mẹ tha thiết như giòng suối hiền ngọt ngào...”
· Tìm Về Nguyên Thủy (Nguyễn Hữu Nghĩa): “Tôi đang mơ một ngày thắm môi cười, Tôi mong cho hạnh phúc vươn mọi nơi,...”
· Chưa Mất Niềm Tin (Trịnh Công Sơn): “Dù hôm nay tôi chưa nhìn Hà Nội, dù hôm nay em chưa thấy Sài Gòn,...”
· Duyên Quê (Hoàng Thi Thơ): “Em gái vườn quê, cuộc đời trong trắng, dầm mưa dãi nắng mà em biết yêu trăng đẹp ngày rằm,...”
DÙNG ÂM GIAI TRƯỞNG
Cũng dựa trên lý thuyết độ mạnh ở trên, âm giai trưởng sẽ rất thích hợp với nhuũng bài ca mạnh, vui, linh động, hướng ngoại. Một số đặc tính phụ của âm giai trưởng là: nhanh nhẹn, nhịp nhàng, hùng tráng, quật cường, hô hào, yêu đời, xây dựng, khởi hành, xum họp, ấm áp, thương yêu, v.v...
Ta thấy âm giai trưởng vô cùng thông dụng trong những thể loại: hùng ca, sinh hoạt ca, nhạc nhảy múa, nhạc hiệu, nhạc nhi đồng, nhạc tuổi trẻ, nhạc lễ hội, v.v... Một vài ví dụ để bạn tham khảo:
· Việt Nam Việt Nam (Phạm Duy): “Việt Nam Việt Nam nghe tự vào đời...”
· Em Bé Quê (Phạm Duy): “Ai bảo chăn trâu là khổ, chăn trâu sướng lắm chứ...”
· Anh Sẽ Về (Nguyễn Hữu Nghĩa): “Anh sẽ về em ơi anh sẽ về, Về nơi ngôi nhà vách đất với hàng hoa thơm,...”
· Tiếng Sông Cửu Long (Phạm Ðình Chương, Hội Trùng Dương): “Ô ồ ô, đây miền Nam, Nước sông dân cao cá lội ngu ngờ, Nước xanh xanh lơ bóng in cây dừa...”
· Quyết Tiến (Võ Ðức Thu): “Quyết tiến, ta giống dân Lạc Hồng, ...”
· Việt Nam Vinh Quang (Phan Văn Hưng - Nam Dao)
Tuy nhiên ta nhận thấy khá nhiều bài buồn cũng dùng đến âm giai trưởng, chẳng hạn:
· Giọt Mưa Trên Lá (Phạm Duy): “Giọt mưa trên lá, nước mắt mẹ già, lã chã đầm đìa trên xác con lạnh giá...”
· Ngày Xưa Hoàng Thị (Phạm Duy): “Em tan trường về đường mưa nho nhỏ, ...”
· Nhìn Những Mùa Thu Ði (Trịnh Công Sơn): “Nhìn những mùa thu đi, em nghe sầu lên trong nắng, Và lá rụng ngoài song,...”
· Chiều Tím (Ðan Thọ - Ðinh Hùng): “Chiều tím, chiều nhờ thương ai, Người em tóc dài, sầu trên phím đàn...”
· Giấc Mơ Hồi Hương (Vũ Thành): “Lìa xa thành phố yêu dấu, một sớm khi heo may về,...”
· Thu Vàng (Cung Tiến): “Chiều hôm qua lang thang trên đường, Hoàng hôn xuống chiều thắm muôn hương,...”
Nhưng đa số bài buồn trong âm giai trưởng nói trên đều chia sẻ một số đặc tính chung:
· đây là những bài buồn man mác, mơ mộng, chứ không đến nỗi sầu thảm tuyệt vọng
· là những bản có nhịp điêu tương đối lôi cuốn, với giòng nhạc hấp dẫn, "ngọt tai"
· là những bản gây cảm giác "đầy ắp" chứ không trống trải.
Những đặc tính này có được là nhờ sắc thái "hàn gắn", lạc quan của âm giai trưởng: buồn thì có buồn thật, nhưng không mất hết niềm tin vào cuộc đời và nhân loại, không cay đắng trách móc tủi hờn. Buồn, nhưng còn thấy lối thoát, còn niềm thương yêu và hy vọng.